‘Pinikas’ REVIEW: Usa ka Salidang Binisaya nga Puno og Kasing-Kasing
‘Pinikas’ REVIEW: Usa ka Salidang Binisaya nga Puno og Kasing-Kasing
This review article was written originally in Cebuano. An English translation is also provided below.
Niadtong Hulyo 2 karong tuiga, usa ka lokal nga trailer sa salida ang hing gawas og mikalat sa akong Facebook feed. Gitawag kini og Pinikas (Halved), usa ka Cebuano nga salida nga gihimo sa usa ka probinsya sa Southern Leyte. Sa dihang nahibaw-an nako nga Leyteño ug taga Eastern Visayas diay ang gahimo ani, mura kog nakakita og bahandi, kay talagsa ra gayud kaayo ang mga salida nga gikan sa maong rehiyon.
Na-intriga jud ko aning proyekto — unom ka tuig kini gihimo, ug ang mga artista ug ang mga crew kay gikan pa sa Visayas ug Mindanao. Usa ka buwan sa wala pa ang world premiere niini sa ika-15 nga Binisaya International Film Festival na parte sa closing film nila, nakuha nako ang higayon nga ma-interview ang manunulat ug direktor nga si Crisanto Fuego, nga karon nagpuyo sa Toronto, Canada uban sa iyang pamilya.
Sa sinugdanan, ganahan lang unta ni Fuego nga maghimo og short film, aron pud mapukaw pag-usab ang iyang kadasig sa pagbuhat og salida ug mapraktis ang iyang nakuha sa film school walo na ka tuig ang milabay. (Nakakuha siya og Diploma in Film sa International Academy of Film and Television (IAFT) sa Cebu City niadtong 2011 sa dihang naa na siya sa iyang mid-30s.)
Apan nakaingon siya nga bisan ang paghimo lang og short film dako gihapon og kahago. Kinahanglan gihapon siyang mag-leave sa iya trabaho sa Canada, molupad paingon sa Pilipinas, mangita og local nga mga crew, ug mogasto sa tanang bayronon sa proyekto. Mao iya gi desisyonan nga himoon nalang kini og usa ka feature-length film. Ug mao gyud kini ang iyang gibuhat sa iyang pagbakasyon dinhi sa Pilipinas katong pag Christmas ug New Year sa 2019-2020.
“Puslan man nga mohago ko ug pag-ayo unya personal ko nga mogasto… why not make it a full-length film na lang para kausa rang bira.” matod pa niya.
Maya (Angela Villarin) and her two younger siblings by her side
Ang Pinikas usa ka mas gipadak-an nga bersyon sa iyang thesis short film katong naa pa siya ga-eskwela sa IAFT. Mao gihapon ang istorya, og ang lokasyon na iya gi-shoot, apan adunay mas lawom nga mga karakter ug naratibo karon.
Gi-shoot niini patapos na ang 2019 ug nahuman sa sayong bahin sa 2020 (pipila lang ka bulan sa wala pa ang pagsugod sa COVID-19 pandemic lockdown), ang Pinikas nag-istorya bahin ni Maya (Angela Villarin), usa ka dalagang babaye nga nagpuyo sa usa ka isla sa Southern Leyte nga kasagarang pangisdaan ang pangkinabuhi. Gikabug-atan sa responsibilidad sa pinansyal nga kahimtang sa iyang pamilya ug sa iyang amahan nga palahubog (Michael Bacalso), si Maya nahimong nag-unang tinugyanan sa ilang panginabuhi. Sa dihang miabot si Nilo (Jade Makawali), usa ka mangingisda nga gikan sa silingang lugar, kay tig panahon man to sa pagpangisda og nukos, ang ilang sinugdanang panag-uban sa negosyo hinay-hinay nga mitubo ngadto sa gugma. Apan sa nagkagrabe ang ilang kalisod sa pinansyal, si Maya napugos sa paghuna-huna og lisod nga desisyon: ang pagsunod sa usa ka relasyon sa usa ka foreigner aron masuportahan ang iyang pamilya, o ang pagsunod sa tinuod na iyang gibati sa iya kasing-kasing. Kini nga desisyon misulay sa iyang mga baruganan, gugma, ug kaisog.
Ang titulo nga Pinikas, nga nagpasabot og “Halved” sa English, nagrepresenta sa kalisod ni Maya. Sa samang higayon, literal nga namaligya og pinikas (buwad nga nukos) ang karakter, nga nagdugang og literal ug simbolikong pagsabot sa istorya.
“Ang 'Pinikas' is woman-led, but giinject nako akong experience sa province. Wala koy inana nga situation sa love story, but more on the experience sa giunsa [nako] pagtrabaho and [pagpangita] sa personal happiness.” ingon si Fuego.
Maya (Angela Villarin) and Nilo (Jade Makawili)
Makaingon ka nga pamilyar kaayo ang istorya kay murag imo nang nakita kini sa tinuod nga kinabuhi o murag gikan sa usa ka local soap opera. Apan iyang pagka pamilyar mao gyud ngano kusgan pud ang salida; usahay likayon pa gani sa naratibo ang iya mga cliché tropes. Mura siya og sama sa usa ka drama sa radyo -– ang mga linyahan niya puno og mga lawom nga metapora, nga makaingon pud ta tungod ni sa dakong pagka impluwensya sa manunulat-direktor sa maong midyum. (Nisulti siya nako nga hing dako siya nga naminaw og mga drama sa radyo sa iyang pagkabata, ug makita gyud kini nga impluwensya sa paagi sa gi unsa niya pag storya ang salida.)
Kompleto pud ang salida sa mga butang nga makapaganahan sa tanang manan-aw. Bisan pa man nga usa kini ka drama, adunay gihapon kini mga komedya bisag unsa pa ang kabug-at na gipakita — sama sa usa ka minutong paghisgot sa cock (kanang manok ba), sa matag higayon nga motingog ang karakter ni Randolph Valmoria, ug usa ka tradisyonal nga event nga gihimong kataw-anan. Duna usab kini'y romance sa kada interaksyon sa duha ka karakter na makapa “kilig” nato.
Maya (Angela Villarin) waiting for the fishermen’s catch
Gipakita usab sa salida ang kasakit nga dala sa kapobre sa probinsya, nga mao gyud ang nagtuyok sa tibuok istorya ug sa tanang desisyon ni Maya. Ang linyahan (non verbatim kay medyo nakalimot kos sakto) nga “kapoya aning kinabuhia oy!” kay gibalik-balik giingon sa mga karakter, nga gipabati-bati ta sa ila pagkasagmuyo — ug mabati gyud kini nato sa tibuok salida. Bisan pa man sa tanan, si Maya nagkupot gihapon sa iyang dignidad ug prinsipyo; pero ang pangutana, hangtod kanus-a siya makapadayon? Makagugma ba siya sa iyang kaugalingon o sa iyang mga tawo sa kinabuhi bisag walay pagkaon sa iya lamesa?
Usa sa mga kusog sa salida mao ang pagpakita sa kinabuhi sa probinsya ug sa tanang tawo nga nagpuyo didto. Gipakita ang mga away-away, ang bayle-bayle, ang pagkapobre, ang pagpangutang, ang mga palahubog, ang mga chismosa na silingan, ug katong mga hambog nga babaye na miuli sa ilang probinsya human makaminyo og foreigner. Kini nga mga karakter og mga panghitabo mao nakapanindot sa pag-ugat sa istorya nga makaingon jud ka nga tinud-anay ug sobrang lokal kaayo.
Usahay, ang representasyon sa gender dynamics sa salida dili kaayo angay sa atong mas progresibong panan-aw karon, pero apan kini tinuod nga nagpanghimatuud sa realidad sa iya 2006 setting ug sa mindset sa mga tao sa probinsya na kahibaw ko nga hangtud karon naa pa gihapon. Mga lalake sa salida kay sige ra’g inom og tuba ug lingaw-lingaw, samtang ang mga babae kay nagtrabaho, naglimpyo, ug nangita’g paagi unsaon pagpangwarta. Ang kababayen-an kasagaran tan-awon ra sila kung naa silay gamit, kung makapaminyo na sila, magpabilin sa balay, ug magsilbi sa ilang bana ug pamilya. Gipakita kini sa kasinatian ni Maya nga kung asa napugos ra siya sa pagbiya sa iyang kaugalingong damgo aron masuportahan ang iyang pamilya — usa ka sakit ug pamilyar nga kasinatian para sa daghang kababayen-an hangtod karon.
Maya (Angela Villarin) and her father (Michael Bacalso) dancing together during the Bayle scene
Nalipay ko nga gihimo kini nga salida ug nga nakita na kini sa mga tawo, kay usa kini ka plataporma nga mipakita og unsa kahanas si Angela Villarin, nga nagapamatood kung unsa siya ka talentado ug katingalahan isip usa ka aktres. Tinuod ug dili artipisyal ang iyang mga reaksyon, ug sa matag eksena nga naa siya, siya gyud ang nagmando sa tanang atensyon. Ang kamera murag naibog ug nakasabot sa kaniya kay gikaplagan ang tanang emosyon nga iyang gipakita, ug tungod niini, mabati usab nato unsa iya gipangbati. Ang paagi sa iyang mata nga nagpadayag og kasubo, kasakit, kasuko, ug kapungot, inubanan sa natural niyang paghatag sa mga linya, makaingon pud ka nga tinuod ni nga tawo og dili usa ka karakter lang sa usa ka salida.
Ang mga supporting cast dili sab palupig. Ang Cebuano indie musician na si Jade Makawili nagpakita pud og kusog nga karisma matag higayon nga makita siya sa screen, ug ang iyang chemistry kang Angela dili gyud ikalimod. Ang ilang paghatag sa ila mga linya ug interaksyon nila kay natural kaayo paminawon na mura ba og tinuod gyud nga mag-uyab. Ug sa dihang seryoso na ang drama, napamatud-an ni Makawili nga maayo pud siya nga aktor sama sa iyang pagka-musika. Ang Cebuano vlogger nga si Randolph Valmoria maoy naghatag sa kadaghanan na katawa sa salida, pinaagi sa iyang bulgar nga mga linyahan ug dagkong personalidad. Si Michael Bacalso sab, nga usa ka palahubog nga amahan ni Maya nga hilig kaayo sa iyang alagang manok, maka bilib pud ang iya pagdala sa karakter. Nagdala siya og komedya ug kalalum nga emosyon sa salida. Imbis nga ipakita siya nga maabusong ginikanan, gisupak kini sa salida pinaagi sa pagpadayag nga usa siya ka bana nga hangtod karon wala pa ka move-on sa pagkawala sa iyang asawa ug inahan sa iyang mga anak.
Bisan si Kevin Reams, ang Canadian nga aktor nga nagdala sa foreigner nga uyab ni Maya nga si Luke (ug siya usab ang nag-inusarang aktor nga mibalik gikan sa thesis short film ni Fuego diin gibasean kini nga salida), mipatin-aw sab sa iyang abilidad. Kasagarang mga foreign actors man gud sa lokal nga mga produksyon kay kulang sa emosyon ug awkward ila paghatag og mga linya, si Reams dili inana kay nakaapas ra siya gayud sa kalidad sa uban nga mga actors dinhi.
Makaingon jud ka nga love letter kini para kay direktor Crisanto Fuego sa iyang lugar sa Pintuyan, Southern Leyte — usa ka matahom nga lungsod sa isla sa Panaon, nga agianan na paingon sa Mindanao — ug ang kanindot sa lugar gipakita pinaagi sa cinematography ni Neil Briones, nga nagkupot sa kaanyag sa isla sa adlaw ug gabii, nga nakakontrasta sa lisod nga personal nga realidad ni Maya — nga nagapahinomdom nga sa luyo sa kanindot sa lugar, adunay mga kasakit nga gilakaw sa katawhan.
Maya (Angela Villarin) sitting on the seashore
“What is next after Pinikas? I don’t know. Our concentration now is on how to bring this film to a wider audience and somehow recover the financial investment for this film. Bisan break-even man lang unta.” ingon ni Fuego.
Usa kini ka kadaugan para sa Cebuano nga salida — ug sa Leyteño pud — kay talagsa ra jud kaayo ang mga feature-length nga salida nga gikan niining mga rehiyon.
Gitawag kini og ‘Pinikas’, pero usa kini nga salida nga buo ug puno og kasing-kasing. Para ni sa mga nanginabuhi para sa pamilya nila ug para sa mga tawong naglisod og kab-ot sa ilang kalipay. Nanginahanglan gyud ta og mga storya nga makakupot sa tinuod nga pagkatawo sa ato pagka-Bisaya, og ipakita ang kalisod sa kinabuhing probinsya.
l-follow ang Pinikas Facebook page para sa updates ug sa muabot nga mga screening dates puhon.
-
On July 2nd of this year, a local film trailer was released and began circulating on my Facebook feed. The title is called Pinikas (Halved), a Cebuano-language film shot on a provincial island in Southern Leyte. Funny enough, upon knowing that it’s a Leyteño (and Eastern Visayan) film, it felt like finding gold, since films from this region are quite rare in the landscape of both regional and national cinema.
I was genuinely intrigued by the project too — it had been six years in the making, with a cast and crew entirely from the Visayas and Mindanao regions. A month before its world premiere at the 15th Binisaya International Film Festival as its closing film, I had the chance to interview the writer-director, Crisanto Fuego, who currently lives in Toronto, Canada with his family.
Initially, Fuego only wanted to make a short film, something to rekindle his passion for filmmaking and refresh the skills he had gained from attending film school eight years earlier. (He obtained his Diploma in Film in 2011 at the International Academy of Film and Television in Cebu City during his mid-30s.)
But he quickly realized that even making a short film required just as much effort. He would still need to take time off work in Canada and fly to the Philippines, assemble a local crew, and mostly fund the project himself. So he decided to make this into a feature-length film instead, which he ended up doing during his 2019-2020 Christmas and New Year break/vacation in the Philippines.
“If I’m already going to put in all this effort and spend my own money, why not make it a full-length film, so I can go all in at once?” he said.
‘Pinikas’ is an expansion of Fuego’s thesis short film during his education at IAFT — same story, same location, but with expanded characters and a broader narrative.
Shot in late 2019 and completed in early 2020 (just months before the onset of the COVID-19 pandemic lockdown), Pinikas tells the story of Maya (Angela Villarin), a young woman living on a quiet fishing island in the Philippines. Burdened with the financial responsibility of her family and her drunkard father (Michael Bacalso), Maya becomes the primary provider. When Nilo (Jade Makawali), a fisherman from a neighboring area, arrives on the island for the squid-fishing season, their initial business partnership slowly blossoms into love. But as Maya’s financial struggles worsen, she faces a difficult choice: to pursue a relationship with a foreigner in order to support her family or follow what's in her heart. It’s a decision that tests her values, love, and resilience.
The title Pinikas, which means “halved” in English, reflects Maya’s inner conflict. At the same time, the main character literally sells pinikas (dried butterflied squid), adding both a literal and symbolic layer to the story.
“The lead of Pinikas is a woman, but I injected my own experiences from life in the province. I didn’t go through that kind of love story, but the work, the struggle, and the pursuit of personal happiness — that part is mine.”
You can tell the story is somewhat familiar, whether you've seen or heard it happening in real life or something you’d expect from a local soap opera: an island girl with big dreams who is forced to provide for her family, with an absentee and drunkard father, and a love triangle that completely tears her apart.
But that familiarity is actually the film’s greatest strength; sometimes, it completely subverts its cliché tropes. It unfolds much like a radio drama – its abundant use of metaphorical languages, which the film is fully aware of and leans into them intentionally. This makes perfect sense given the writer-director’s admittedly deep love for the medium (He told me he grew up listening to radio dramas in his youth, and that influence is evident in the way the film is told.)
It’s easily a crowd-pleaser too. While it’s first and foremost a drama, it never fails to bring humor amidst the heavy struggles shown on screen, like a minute-long misunderstanding about cocks, every time Randolph’s character opens their mouth, and a grand traditional event that subverts expectations in favor of the outrageous. It also delivers on romance, with every interaction between the two young main characters guaranteed to give you “kilig”.
Poverty drives the entire story and motivates every decision our lead character makes. The (non-verbatim because I kinda forgot) line “Kapoya aning kinabuhia oy!” (“What a frustrating life!”) is uttered from the characters from time to time — a feeling of frustration that is palpable throughout. Despite everything, Maya clings to her dignity and principles, but the question remains: how far can she go? Can she ever fall in love despite having no food on the table?
One thing the film does capture perfectly well is the rural provincial life and the colorful characters who inhabit it. There’s the catfights, the bayle, the poverty, the utang-utang, the cockfighting, the drunkards, the gossiping neighbors, and the prideful women who married non-locals and went back to their hometown, among others. All of these ground the story in a world that feels deeply real and unmistakably local.
Although it may not align with our more progressive views today, the film’s portrayal of its gender dynamics accurately reflects the realities of its 2006 setting and the mindset that has long prevailed in many provinces. The men in the film just keep drinking tuba and having fun, while the women are working, cleaning, and looking for ways to earn money. They often treat them as having worth only in getting married, staying at home, and serving men and their families. This is shown through Maya’s experiences, where she is forced to sacrifice her own dreams to support her family — a painful yet all-too-familiar story for many women in similar situations.
I’m glad this was made and has already been seen by hundreds of people, because it serves as a showcase for Angela Villarin, proving just how talented and incredible she is as an actor. Her reactions feel real, never theatrical, as she commands every scene she’s in. The camera seems to be in love and empathizes with her, capturing every genuine emotion she shows on screen — so much so that we feel it too. The way her eyes convey sadness, heartbreak, annoyance, and frustration, combined with how she delivers her Bisaya lines, feels truly human.
The supporting ensemble also delivers their strong performances as well. Cebuano indie musician Jade Makawili brings his charisma every time he’s on screen, and his chemistry with Angela is undeniable. You can see it in how they banter and hold conversations, it all felt natural and it’s like watching two people genuinely in love. And when the drama gets serious, Makawili proves himself that he’s as great an actor as he is a musician. Cebuano vlogger Randolph Valmoria provides the film’s comic relief with their vulgar mouth and loud personality, often making the audience erupt in laughter. Michael Bacalso impresses as Maya’s drunkard and cock-loving father, bringing both humor and emotional depth to the film. Instead of portraying him as an abusive parent, the film subverts it by treating him as a grieving husband still mourning the loss of his wife and the mother of his children. Even Kevin Reams, the Canadian actor who plays Maya’s foreign boyfriend Luke (and the only returning actor from Fuego’s thesis short film on which this was based) stood out as well. Unlike many foreign actors in local productions who tend to deliver weak performances and awkward line delivery, Reams holds his own and matches the quality of the rest of the cast.
Serving as a heartfelt love letter to the writer-director’s hometown in Pintuyan, Southern Leyte — a picturesque town on Panaon Island, often considered the gateway to Mindanao — the place was brought vividly to life through Neil Briones’ camerawork, which captures the town’s natural beauty in both daylight and nighttime scenes, despite its stark contrast to Maya’s harsh personal reality, reminding us that the beauty of the place can often hide deep personal struggles of the people inhabiting it.
“What is next after Pinikas? I don’t know. Our concentration now is on how to bring this film to a wider audience and somehow recover the financial investment for this film. Even just to break even, hopefully.” Fuego said.
This is a win for Cebuano cinema — and even Leyteño cinema — since feature-length films from these regions are often quite rare.
Unlike its title, ‘Pinikas’ (Halved) is a film with a whole full heart — one that speaks to the breadwinners in the family and for the people who can’t seem to find happiness in life. We are in desperate need of stories like this that capture the authenticity and beauty of being Bisaya, as well as showing the struggles in the rural province.
Follow the Pinikas Facebook page for more updates and upcoming screening dates.
